Een persoonlijk verslag van 1939-1945, vastgelegd in woord en beeld - Nederland en Duitsland.
Onderwerp: Propaganda en spotprenten uit de tweede wereldoorlog
Opnieuw actueel geworden spotprenten uit de Eerste Wereldoorlog
1In 1940 opnieuw actuele satirische prentbriefkaart van het Vredespaleis in Den Haag, oorspronkelijk uitgegeven naar aanleiding van het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog met rechts het portret van Andrew Carnegie, financier van het Vredespaleis. (Uitgever: E.J. Cammelbeeck, Rotterdamfoto: Anoniem)
Romantisering van het Nederlandse leger in verband met de mobilisatie waarvoor voor ansichtkaarten worden gemaakt voor het thuisfront
1Kolonel uit de 6 delige serie uit de mobilisatie periode gebaseerd op het populaire soldatenlied 'Het regiment gaat voorbij' (tekst Ferry, muziek Louis Noiret, 1939) (Uitgever: J. Coerdès te Baarn)2Kapitein uit de 6 delige serie uit de mobilisatie periode gebaseerd op het populaire soldatenlied 'Het regiment gaat voorbij' (tekst Ferry, muziek Louis Noiret, 1939) (Uitgever: J. Coerdès te Baarn)3Luitenant uit de 6 delige serie uit de mobilisatie periode gebaseerd op het populaire soldatenlied 'Het regiment gaat voorbij' (tekst Ferry, muziek Louis Noiret, 1939) (Uitgever: J. Coerdès te Baarn)4Sergeant majoor uit de 6 delige serie uit de mobilisatie periode gebaseerd op het populaire soldatenlied 'Het regiment gaat voorbij' (tekst Ferry, muziek Louis Noiret, 1939) (Uitgever: J. Coerdès te Baarn)5Korperaal uit de 6 delige serie uit de mobilisatie periode gebaseerd op het populaire soldatenlied 'Het regiment gaat voorbij' (tekst Ferry, muziek Louis Noiret, 1939) (Uitgever: J. Coerdès te Baarn)6Regiment met ziekendragers uit de 6 delige serie uit de mobilisatie periode gebaseerd op het populaire soldatenlied 'Het regiment gaat voorbij' (tekst Ferry, muziek Louis Noiret, 1939) (Uitgever: J. Coerdès te Baarn)7Fotoprentbriefkaart vanwege de mobilisatie 1939-1940 met militairen in gelid en twee met een trommel en de tekst 'Geeft Acht' (foto: Anoniem)8Fotoprentbriefkaart vanwege de mobilisatie 1939-1940 met een tamboerkorps en een tamboer-maître van het Nederlandse leger en de tekst 'Er was ereins een flink tamboer' (foto: Anoniem)9Fotoprentbriefkaart vanwege de mobilisatie 1939-1940 met een militairen met kisten en dekens op een vrachtwagen en de tekst 'Adieu vaarwel faldera' (foto: Anoniem)10Fotoprentbriefkaart vanwege de mobilisatie 1939-1940 met een verbandlegging om de voet van een militairen op de heide en de tekst 'Hoe warm het was en hoe ver' (foto: Anoniem)11Fotoprentbriefkaart vanwege de mobilisatie 1939-1940 met militairen rustend in het stroo en de tekst 'Na gedane arbeid' (foto: Anoniem)12Fotoprentbriefkaart vanwege de mobilisatie 1939-1940 met een militairen die melk krijgen uit de emmer van een jonge vrouw en de tekst 'Melk is goed voor elk' (foto: Anoniem)13Fotoprentbriefkaart vanwege de mobilisatie 1939-1940 met een militair wiens hoofd wordt overgoten met water door een jonge vrouw en de tekst 'Zo houdt men het hoofd koel' (foto: Anoniem)
Spotprenten uitgegeven kort na de duitse bezetting
1Anti-NSB-spotprent waarin een verkoper van het NSB-weekblad Volk en Vaderland staand voor een muur met de letters OZO: 'Oranje Zal Overwinnen' als 'rasplebeër' en landverrader wordt bespot, vervaardigd voor mei 1941 (foto: Johannes (Joop) Kollaard alias Johannes Oranje)2Spotprentenserie over het dagelijks leven na de Duitse inval met een verwijzing naar de nieuwe verduisteringsvoorschriften (1) (Uitgever: N.V. Kunstdrukkerij v/h J.A. Luii en co, foto: (Jaak Floris) van den Broecke)3Spotprentenserie over het dagelijks leven na de Duitse inval met een verwijzing naar het gebrek aan goed schoeisel en de invoering van de schoenendistributie (2) (Uitgever: N.V. Kunstdrukkerij v/h J.A. Luii en co, foto: (Jaak Floris) van den Broecke)4Spotprentenserie over het dagelijks leven na de Duitse inval met een verwijzing naar het gebrek aan kleding (3) (foto: (Jaak Floris) van den Broecke)5Spotprentenserie over het dagelijks leven na de Duitse inval met een verwijzing naar de invoering van de distributie van koffie en thee (4) (Uitgever: N.V. Kunstdrukkerij v/h J.A. Luii en co, foto: (Jaak Floris) van den Broecke)6Spotprentenserie over het dagelijks leven na de Duitse inval met een verwijzing naar het tekort aan benzine en de beperkingen op het gemotoriseerde verkeer die direct na de Duitse inval werden ingevoerd (5) (Uitgever: N.V. Kunstdrukkerij v/h J.A. Luii en co, foto: (Jaak Floris) van den Broecke)7Spotprentenserie over het dagelijks leven na de Duitse inval met een verwijzing naar het tijdelijk opschorten van de controle op de rijwielbelasting (6) (Uitgever: N.V. Kunstdrukkerij v/h J.A. Luii en co, foto: (Jaak Floris) van den Broecke)8Spotprent van Hitler gedateerd rond 1942 en bekend als The Big Five: De vijf staatslieden van dezen oorlog (Uitgever: Vereenigde Drukkerij en Etikettenfabriek (V.D.E.) Holland, foto: A.G. (Ton) Smits)9Spotprent van Mussolini gedateerd rond 1942 en bekend als The Big Five: De vijf staatslieden van dezen oorlog - Mussolini (Uitgever: Vereenigde Drukkerij en Etikettenfabriek (V.D.E.) Holland, foto: A.G. (Ton) Smits)10Spotprent van Stalin gedateerd rond 1942 en bekend als The Big Five: De vijf staatslieden van dezen oorlog - Stalin (Uitgever: Vereenigde Drukkerij en Etikettenfabriek (V.D.E.) Holland, foto: A.G. (Ton) Smits)11Spotprent van Churchill gedateerd rond 1942 en bekend als The Big Five: De vijf staatslieden van dezen oorlog - Churchill (Uitgever: Vereenigde Drukkerij en Etikettenfabriek (V.D.E.) Holland, foto: A.G. (Ton) Smits)12Spotprent van Roosevelt gedateerd rond 1942 en bekend als The Big Five: De vijf staatslieden van dezen oorlog - Roosevelt (Uitgever: Vereenigde Drukkerij en Etikettenfabriek (V.D.E.) Holland, foto: A.G. (Ton) Smits)13Spotprent waarin Hitler wordt aangeraden alvast ander werk te zoeken wegens het onafwendbare einde van het naziregime en daarmee de functies van hun leiders (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)14Spotprent waarin Hitler wordt geconfronteerd met een kaart waarop het 'Groot-Duitse Rijk' steeds kleiner wordt (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)15Spotprent met een cynische omkering van de nazistische leus, na jaren het Duitse leger te hebben geleid, wordt gehoopt dat Hitler zijn verslagen leger spoedig zal volgen (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)16Spotprent voor de leden van de NSB-Weerbaarheidsafdeling die worden voorgesteld in gevangeniskleding als voorspelling van hun lot na de Duitse nederlaag. (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)17Spotprent over de nationaalsocialistische rassenwaan waarin twee weinig verheven vertegenwoordigers van het vermeende superieure Arische ras naast elkaar marcheren (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)18Spotprent met Hitler en zijn medestanders in gevangeniskleding als parodie op de Duitse oorlogspropaganda en een lied over de strijd tegen Engeland (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)19Spotprent waarin de nazistische overwinningsretoriek wordt omgedraaid en de opgeheven handen een gebaar zijn van overgave inplaats van de Hitlergroet (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)20Spotprent over de Duitse oorlogspropaganda waarin, ondanks de steeds grotere militaire verliezen Hitler blijft volhouden dat er niets aan de hand is (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)21Spotprent waarin de Hitlergroet verandert in het opsteken van beide handen als teken van overgave als verwijzing naar de naderende Duitse nederlaag (Uitgever: Eindhovensch Dagblad, Eindhoven, foto: A.G. (Ton) Smits)
Het Koninklijk Huis als symbool in verzetspropaganda
1Prentbriefkaart met portret van koningin Wilhelmina en het gedicht '13 Mei 1940' van oud-hofpredikant ds. W.L. Welter, geschreven naar aanleiding van haar vertrek naar Engeland. (foto: Willem Leonard Welter)2Prinses Juliana met haar dochters Beatrix en Irene in Canada, waar zij gedurende de Duitse bezetting verbleven, met een citaat uit een uitspraak van Juliana kort na haar aankomst: 'Never speak to me of pity' (Uitgever: Pictures Inc.foto: Anoniem)
Propaganda van het Naziregime
1Adolf Hitler 1889-1945, 50ste verjaardag (Uitgever: photo-Hoffmann, Munchne friedrichstr. 34 foto: Anoniem)2Propagandafotokaart met het Deutsches Jungvolk van de Hitler Jugend met fanfaregeschal (foto: Kunstverlag E.A. Schwerdtfeger & Co. AG. Berlin)3Propagandafotokaart met het Deutsches Jungvolk van de Hitler Jugend op een trektocht (foto: Kunstverlag E.A. Schwerdtfeger & Co. AG. Berlin)4Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche, met antisemitische nationaalsocialistische propaganda (Nr. 27, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)1 juli 19425Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche waarin het succes van Winston Churchill in het Britse Lagerhuis wordt afgezet tegen de Britse militaire nederlagen als gevolg van vermeende Duitse successen (Nr. 30, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)22 juli 19426Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche waarin misdaad- en armoedecijfers om Washington als sociaal en moreel verdorven af te schilderen en president Roosevelt en zijn boodschap van vrijheid en sociale rechtvaardigheid belachelijk te maken. (Nr. 32, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)5 augustus 19427Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche waarin uitspraken over de vernietiging van Duitsland uit het boek van Theodore N. Kaufmans boek Germany Must Perish! worden ingezet om de fictie te propageren dat Joden en de geallieerden het Duitse volk wilden uitroeien (Nr. 34, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)19 augustus 19428Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche met de Duitse militaire successen aan het Oostfront en in de zee- en luchtoorlog met sterk propagandistische overwinningscijfers (Nr. 36, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)2 september 19429Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche, waarin wordt beweerd dat de geallieerden na de oorlog de Duitse jeugd zouden willen deporteren, gedwongen heropvoeden of vernietigen om de bevolking ervan te overtuigen dat alleen doorvechten tot de 'Endsieg' mogelijk was (Nr. 49, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)2 december 194210Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche met een fragment uit een rede van Adolf Hitler van 8 november 1942 waarin Britse bombardementen op Duitse steden worden aangegrepen om Duitse vergeldingsbombardementen te rechtvaardigen en met verdere zware aanvallen te dreigen (Nr. 50, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)9 december 194211Duitse propaganda uit de reeks Parole der Woche waarinde Duitse U-boot oorlog als beslissend voor de strijd tegen Groot-Brittannië en voert zij hoge aantallen gezonken geallieerde schepen aan als bewijs voor het vermeende succes (Nr. 51, 1942) (Uitgever: Zentralverlag der NSDAP – Franz Eher Nachf., Münchenfoto: Anoniem)16 december 194212Antisemitisch NSB-pamflet met karikaturen van respectievelijk Roosevelt, Churchill en Stalin, die dansen naar de pijpen van een op de achtergrond fluitspelende, als Jood afgebeelde man. (Uitgever: Nationaal-Socialistische Beweging (NSB), foto: Viktoria)31 augustus 1941
Propaganda van de Amerikaanse overheid
Amerikaans propagandastrooibiljet (USG 35), vermoedelijk rond april 1940 in de buurt van Kassel uitgeworpen, met een kaart die laat zien wat er van Hitlers voorspelling over de vernietiging van het Rode Leger was uitgekomen.Geallieerd propagandastrooibiljet WG 27 „Volkssturm im Einsatz! - Anweisungen zur Lebensrettung”Amerikaanse propagandakrant (nr 323), een door de geallieerden vervaardigde Duitstalige propagandakrant die vanuit vliegtuigen boven Duitsland werd verspreid5 maart 1945
Krantartikelen met propagandistische berichtgeving
Propaganda om de Nederlanders ervan te overtuigen dat werken in Duitsland aantrekkelijk is (rond november 1942)Krantenknipsel betreffende bombardementen en rantsoenering2 januari 1945
Een pastorale boodschap met een duidelijke propagandistische strekking
Kerstboodschap van Franziskus Justus, katholiek veldbisschop van de Wehrmacht, gericht aan Duitse soldaten.29 november 1942
Spotprenten uitgegeven kort na de bevrijding
Het ABC van het Naziregiem met spotprenten en rijmpjes van de voormalig politiek gevangene Herman A. Vos 1Humoristische verwijzing naar het vertrek van de Duitse bezetter die ‘de deur uit’ wordt geschopt (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)2Humoristische verwijzing naar het gebrek aan voedsel (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)3Humoristische verwijzing naar de schaarste waarin klanten niet konden worden bediend (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)4Humoristische verwijzing naar het hervatten van het ontgregelde onderwijs na de bevrijding wat ook voor de ouders een opluchting is (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)5Humoristische verwijzing naar de rij- en brandstofbeperkingen, die na de bevrijding nog enige tijd bleven gelden, én naar het gevaar van het terugkerende autoverkeer op de wegen (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)6Humoristische verwijzing naar de censuur en onderdrukking van de vrije meningsuiting tijdens de Duitse bezetting, met de kanttekening dat zomaar zeggen wat je wilt ook tot conflicten kan leiden (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)7Humoristische verwijzing naar de schaarste aan tabak tijdens de bezetting en naar de censuur en controle van de Nederlandse pers (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)8Humoristische verwijzing naar het stiekem luisteren naar de radio tijdens de bezetting (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)9Humoristische verwijzing naar het verdwijnen van de spertijd na de bevrijding nu kunnen geliefden ook ’s avonds weer ongestoord buiten afspreken (no 195/1-10 serie zwartjes) (Uitgever: bureau Frankena Hilversum, foto: Pax Steen)10Bevrijdingsprent waarop Nederland, voorgesteld door een man op klompen, het nazisme in de gedaante van een varken met hakenkruis over de Nederlandse grens schopt. (foto: Anoniem)11Satirische rouwkaart voor Adolf Hitler, met tal van verwijzingen naar onder anderen NSB-leider Anton Mussert, radiopropagandist Max Blokzijl en SS- en politiefunctionaris Hanns Albin Rauter, maar ook naar de voedseltekorten tijdens de Hongerwinter, Duitse inbeslagnames en onderduikers. (foto: Anoniem)12Prentbriefkaart uit 1945 met anti-Hitlerspot, op de achterzijde staat vermeld dat 25% van de opbrengst ten bate kwam van Nederlands Volksherstel (foto: Anoniem)
Verzamelde voorspelling, liedteksten, gedichten, rijmpjes, leuze en tekeningen
Tekst van het Lied van de Grebberg op de melodie van 'Melodia, hörst du mein heimliches Rufen' van de componist Gerald PlatoGedicht van Anton van Atten alias Hein van Oranje, Vliegers die genade kennen verwijzend naar de propaganda poster Engelsche Vliegers kennen geen genade voor vreedzame burgersGedicht het eenzame graf Pseudo-profetie valselijk toegeschreven aan pastoor van Ars en een spotlied over Hitler op de melodie van “O, mijn kleine herdersjongen van Carlo ButiAnti Duits verzetsgedicht dat circuleerde en ook opdook op het toilet station Hollands Spoor en Den Haag vol dubbelzinnige verwijzingen naar deze locatieTwee parodieën op het lied 'Op de grote stille heide' van Pieter Louwersz en muziek van Johannes Worp en een spotrijm over het huwelijk van Anton Mussert met zijn tanteDiverse spot rijmpjes over de bezetter, verwachting op een snelle bevrijding en gericht tegen vrouwen die zwanger waren geraakt van militairenHumoristische tekst over schaarste en diverse spot leuzeLettervers over de Ortscommandant en naamvers over HitlerTekeningen, leuze en rijmpjesEen spottekst over Rudolf Hess en zijn vlucht naar Schotland en één over de dood van NSB-er Peter TonTekst van een lied geschreven voor het cabaret van 'de Watergeus' door Jo Peurl en gezongen door Jetty Pearl op 'Standchen' geschreven door Jonny Heykens Tekst over Anton Mussert op 'Nieuwenhuis moet zakkies plakken hi, ha,ho' en het herkenningsnumer van het cabaretprogramma op Radio Oranje 'de Watergeus' Tekst over Arthur Seyss-Inquart op 'Heidemarie, wenn wir am Rhien marschieren' van Karl Berbuer en Alexander Ruland en een rijm over HitlerKorte leuze over o.a. de Sovjet-Unie, Anton Mussert en Koningin WilhelminaTekst op de 'Herdertjes lagen bij nachte' en een rijmpjeTekst op de 'Herdertjes lagen bij nachte' en 'Ik heb een huis met een tuin en' en een rijmpje 'Holderdebolder en Hitler'Tekst op 'Lili Marleen' over een soldaat in Moskou oorpronkelijk met tekt van Hans Leip en muziek van Norbert SchultzeTekst van een lied over de berichtgeving van het ANP op de 'Uiver-march' van Jacques van Tol en muziek van Joop de Leur en een antisiemitische tekst uit het Zondagmiddagcaberet van Paulus de Ruiter op 'Lili Marleen' met tekt van Hans Leip en muziek van Norbert SchultzeTekst we kennen de herenTekst over de slechte omstandigheden van Nederlandse arbeiders in Duitsland op de melodie van de componist Joop de Leur, HortensiaTekst over Koningin Wilhelmina, prinses Juliana en prins Bernhard op 'Zie ginds komt de stoomboot'Tekst over Koningin Wilhelmina op 'Sinterklaasje, kom maar binnen met je knecht'Bevrijdingslied Cheerio Holland gecomponeerd door Jimmy Hughes en Frank Lake met tekst van Wille Louis Vervoort gebaseerd op het Britse soldatenlied Bless 'Em All en op de andere zijde Het Sprookje is uit van Jack Bes en Jan VogelHulde aan de Nederlandse vrouwen die tijdens de Hongerwinter van 1944–1945 onder zware omstandigheden voor voedsel en het huishouden zorgdenSpotrijm over een vrouw die een verhouding heeft met een Canadees militair op een ongebruikt Duits kasformulier (Kassenbericht)
Tekeningen en illustraties
Tekening die kan die je 180 graden kunt draaien voorstellende binnentrekkende en vertrekkende bezetterOvergetrokken tekening van een vliegtuig tussen de wolken, met een als de dood voorgestelde figuur die bommen vasthoudt, circa 1941.Overgetrokken tekening een karikatuur van een man in een schandblok.Tekening verwijst naar de diefstal van fietswielen en -banden tijdens de Duitse bezetting.Tekening verwijst naar het warme onthaal van de Canadesen tijdens de bevrijdingsintocht in Amsterdam